adminloginhome iconKlik om in te loggen op het intranetLinkedInengelsevlag

Verslag veldwerkplaats klimaatbuffer Het Weerterbos

Vrijdag 5 oktober 2012

Het Weerterbos (800 ha), bestaat van oorsprong uit vochtige tot natte bossen die tot voor kort ten behoeve van bosbouw (naaldhout en populierenhout) werden ontwaterd. Ook liggen er graslandpercelen, kleine heideveldjes en verspreid liggende vennen. Stichting het Limburgs Landschap heeft het de afgelopen decennia stukje bij beetje kunnen aankopen. Daardoor werd het mogelijk om vennen te herstellen, sloten te dempen en wa-terbergingsgebieden aan te leggen. Ook kon onderhoud van greppels achterwege worden gelaten. Het gebied kan zich nu weer ontwikkelen tot vochtig loofbos met natuurlijke bosranden en open plekken met grasland, heide en vennen. De ontwikkeling van hoogveen is weer mogelijk. Tegelijk wordt ook de het bufferend vermogen van het gebied vergroot, waardoor naar verwachting in natte tijden wateroverlast benedenstrooms langs de Dommel vermindert. In droge tijden kan het gebied water afstaan aan zijn omgeving. Door samenwerking met het Waterschap Peel en Maasvallei en omleiding van een waterloop, wordt het gebied tevens ontlast van gebiedsvreemd landbouwwater.

IMG 6141-450px

Hettie Meertens, ARK Natuurontwikkeling: Klimaatbuffers

Het Weerterbos is een van de twintig locaties waar momenteel geprobeerd wordt om een waterrijk natuurgebied een natuurlijke waterhuishouding te geven, het gebied aantrekkelijker te maken voor recreanten en het weerbaarder te maken tegen klimaatveranderingen, vertelt Hettie Meertens van ARK. Meertens: “Natuurlijke klimaatbuffers zijn ruimtelijke maatregelen waarmee we proberen om het natuurlijke systeem te herstellen en weer beter te laten functioneren. Natuurlijke klimaatbuffers kosten weliswaar ruimte, maar hebben het grote voordeel is dat ze meerdere belangrijke functies tegelijk vervullen (water, natuur, recreatie). Bovendien kunnen ze geleidelijk in oppervlak en waterbergend vermogen groeien, al naar gelang de noodzaak tot waterberging. Hier in het Weerterbos is het belangrijkste dat we de sponswerking van het gebied willen herstellen. De bodem, de vegetatie en de slenken kunnen veel water vasthouden, als de kunstmatige afwatering wordt stopgezet. Dat betekent dat bij piekbuien er benedenstrooms geen grote wateroverlast ontstaat. En tegelijkertijd herstellen we daarmee de natuurlijke waterhuishouding in het gebied waardoor het bos veel natuurlijker en robuuster wordt.”

Sjors de Kort, Limburgs Landschap: Natuurherstel het Weerterbos

Het Weerterbos was een paar honderd jaar geleden een uitgestrekt hoogveengebied met moerassen en slenken. Mensen zijn er steeds intensiever in gaan rommelen: eerst door turfwinning en later door het aanleggen van graslanden en bosbouw. Rond 1800 zijn op rabatten grove dennen aangeplant en in de nog nattere delen populieren. Ook zijn er allerlei afwateringssloten en kanaaltjes gegraven om het water sneller af te voeren. Een van de grotere daarvan is de Oude Graaf. Dit kanaaltje loopt van zuid naar noord, dwars door het Weerterbos heen. Behalve gebiedseigen water voerde tot voor kort de Oude Graaf ook water af uit aangrenzend landbouwgebied.
Ondanks al dat ingrijpen heeft het Weerterbos voor de natuur grote potenties. De kwelstromen zijn nog aanwezig, er is nog steeds een grote variatie in watertypen aanwezig (van zuur tot gebufferd) en er is over het algemeen een goede kwaliteit aan toestromend water. Toch moest er het nodige gebeuren, stelt De Kort, zoals voorkomen dat waardevol grondwater via onder andere de Oude Graaf wordt afgevoerd en dat verdere eutrofiëring optreedt door verdroging en de inlaat van gebiedsvreemd water. Ook de vervanging van naaldbos op rabatten door nat loofbos komt de natuur ten goede. Tenslotte draagt de plaatselijke verwijdering van de voedselrijke strooisellaag/deklaag bij aan het herstel van het mesotrofe milieu.”

Een groot deel van de 800 hectare is inmiddels in eigendom bij het Limburgs Landschap en het afge-lopen jaar zijn tal van maatregelen genomen, zowel in het kader van het klimaatproject als in het kader van natuurherstelprojecten. Door bundeling van krachten en budgetten kon veel worden bereikt:

  • grondaankopen in en rond het Weerterbos
  • omleiding van landbouwwater om het Weerterbos heen
  • bufferaanleg voor landbouwwater, aan de rand van het Weerterbos
  • geleidelijk herstel van het natuurlijke grondwaterpeil in het Weerterbos
  • bosomvorming door kap en herstel grondwaterpeil
  • grootschalig venherstel in het Weerterbos door opschonen en uitgraven
  • beschikbaarstelling van afgegraven grond voor de aanleg van een ecoduct over de A2, vlakbij het Weerterbos.

In het veld: natuurvriendelijke kwantiteitsbuffer

In het veld kunnen we het allemaal aanschouwen. De nieuw ingerichte buffer aan de rand van het bos is wat De Kort en Jos Hoogveld van het Waterschap Peel en Maasvallei noemen een ‘kwantiteitsbuffer’. In de eerste opzet was de geplande buffer een puur technische maatregel van het waterschap: landbouwwater opvangen in een ‘bak’ met een klein oppervlak, maar voldoende diepte. Dankzij budget vanuit het klimaatproject van ARK kon Limburgs Landschap rondom de geplande buffer nog meer hectaren aankopen. Deze extra ruimte maakte het mogelijk om de buffer natuurvriendelijker (groter en ondieper), en aantrekkelijker in te richten. Op deze manier is een extra, iets voedselrijker landschappelijk element ontstaan aan de rand van het Weerterbos. De helft kan zich ontwikkelen tot bos, de andere helft tot water en rietmoeras. In tijden natte tijden zal hier een forse waterplas zijn. Gedurende het seizoen zal de buffer dan weer langzamerhand leegstromen.
Hoe ze de buffer gaan beheren weten het waterschap en beheerder het Limburgs Landschap nog niet. Begrazing is een optie. Voorlopig zal hier een spontane ontwikkeling plaatsvinden. Afhankelijk van de frequentie van volstromen en van de mate van dichtgroeien zal de beheerder besluiten om al dan niet in te grijpen.

Beheer

Een stukje verderop zien we een terreintje dat vrijwilligers kaal hebben gemaakt. Het hennegras is, in combinatie met de openheid, ideaal voor de zeer zeldzame vlindersoort spiegeldikkopje. De Kort: “We zijn er van overtuigd, en de praktijk heeft dat ook al laten zien, dat ook dit soort kleine open terreintjes in nat bos ideaal zijn voor het spiegeldikkopje en dat de soort vandaar uit straks ook naar de nieuwe open terreinen zal gaan.”
Nog weer wat verderop zien we het grootste nieuwe ven in het Weerterbos. Een jaar geleden stonden hier alleen maar grove dennen. Een oude slenk is uitgegraven en nu zal zich hier vanuit het ven met open water heel geleidelijk weer een veen met veenmos kunnen ontwikkelen. Hoogveen is bij uitstek een spons die in natte tijden overtollig water opneemt, de wateroverlast bij de beken benedenstrooms vermindert, en water levert in droge tijden.
Over het toekomstig beheer wordt nog nagedacht. Belangrijk is in ieder geval openheid van het landschap, minder verdroging door nog meer bomen weg te halen en uiteindelijk de mogelijkheid creëren tot een natuurlijke ontwikkeling. Of daar begrazing bij hoort, weet de beheerder nog niet. Veel recreatie gebeurt hier in ieder geval niet: mensen worden in dit deel van het bos niet uitgenodigd om te komen recreëren en de belangrijkste route die er was, ligt nu onder water in het ven. Het wordt een natuurkern waar natuur de leidende factor is. Recreatie is geconcentreerd in een ander deel van het gebied.

Klimaat

Het is een indrukwekkend geheel aan maatregelen. Maar de vraag van veel excursiegangers is wel in hoeverre het klimaat nu sturend is geweest bij het ontwerp ervan. Het ven en de grote buffer zouden immers toch ook aangelegd kunnen worden als natuurherstelmaatregel. Erg belangrijk hierbij is een goede scheiding van natuur en landbouw op plekken waar vernat wordt. Bij het Weerterbos is dat één van dé succesfactoren. Ook dat is als klimaatadaptatie te zien. Vorming van robuuste natte natuurgebieden wordt extra belangrijk door klimaatverandering.
Verder denken de initiatiefnemers dat dit soort klimaatprojecten belangrijk zijn omdat je hier water langer vasthoudt waardoor er benedenstroom minder problemen met wateroverlast zullen optreden. Dit effect is echter wel vrij beperkt. Het Weerterbos is meer een voorbeeld van ‘bergen aan de bron’. Dat werkt vooral in het gebied zelf. Pas als het op grote schaal wordt toegepast, werkt het benedenstrooms door.

Meer informatie:

Over Weerterbos: www.klimaatbuffers.nl/home-weerterbos
ARK, Hettie Meertens: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Limburgs Landschap, Sjors de Kort: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Waterschap Peel en Maasvallei, Jos Hoogveld, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Verslag door Geert van Duinhoven, Communicatiebureau de Lynx, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

© Klimaatbuffers 2014
gemaakt door Communicatiebureau de Lynx, Wageningen